Misterieuze bijenziekte
In Amerika is een nieuwe mysterieuze bijenziekte opgedoken, die zich sinds enige tijd ook in Nederland manifesteert. 'Wanneer de bijen verdwijnen, zal de mensheid na vier jaar volgen.'
IMKER Johan ealis trekt aan zijn pijp. Waar zie je dat nog, een man met een pijp? Nou hier: temidden van een tiental bijenkasten en -korven, langs een landweggetje tussen Laren en Blaricum. Een paar mannen met imkerkappen staan dicht om ealis heen. Ze blazen rook in een van de bijenkasten, halen er een raat uit en houden hem tegen het licht. 'Zo ... kijk eens, die zit mooi vol bijen. En wat broed. Ziet er prima uit.' En tevreden trekt eaUs nog eens aan zijn pijp.
Deze mannen - en een paar vrouwen - zijn lid van de Bijenhoudersvereniging Laren/Blaricum. Velen imkeren al jaren, maar toch blijven ze haast kinderlijk nieuwsgierig naar wat ze zullen aantreffen als ze een bijenkast openmaken. Hoeveel raten heeft dit volk deze week bijgebouwd? Zit er stuifmeel in? Honing? Eitjes? Larven? Gaat het goed met volk? Leeft de koningin nog? En mocht de koningin onverhoopt overlijden dan gaan de bijen 'huilen'. Hoe ontroerend is dat? Huilende bijen. Nouja, niet echt natuurlijk. Het huilen is een laag, zeer doordringend gezoem dat de bijen voortbrengen omdat ze merken dat de koningin is verdwenen.
Ja, als je je in bijen verdiept leer je leuke dingen. Zoals: honing is in feite bijenkots. Bijen halen nectar uit een bloem, slaan dat op in hun honingmaag, voegen er enzymen aan toe en kotsen het als honing weer uit. Of: behalve het bevruchten van de koningin vervullen mannelijke bijen geen enkele nuttige functie. Ze zijn lui (halen zelf geen stuifmeel of nectar) en bevuilen het nest. De werksterbijen tolereren hun aanwezigheid voor een paar maanden per jaar om ze vervolgens systematisch uit te moorden: de darrenslacht.
Het zijn dit soort intrigerende feitjes die maakten dat ik nu aan dit landweggetje tussen laren en Blaricum tussen de bijenkasten stond. Een van die kasten was sinds kort van mij. Ik maakte een radiodocumentaire over bijenziekte in Nederland, en om meer over bijen te leren ben ik zelfbegonnen met bijen houden.
Theorieën
Het gaat niet goed met de bijen. In Amerika dook een paar jaar geleden een nieuwe mysterieuze bijenziekte op, Colony Collapse Disorder ( CCD), genaamd, die zich sinds enige tijd ook in Nederland manifesteert. In het Nederlands heet CCD de verdwijnziekte en dat is eigenlijk een veel .- aansprekender naam. Want dat is wat er gebeurt: de bijen lijken simpelweg te verdwijnen. Wanneer imkers na de winter - wanneer bijenvolken in ruste zijn - hun bijenkasten openmaken, komen ze tot de ontdekking dat het ene na het andere volk is verdwenen. Alsof de bijen hebben besloten met zijn allen ergens anders te gaan wonen. In Amerika hebben sommige imkers wel zeventig procent van hun bijenvolken verloren. En dat gaat nu al enkele jaren zo door.
Voor Holland Doe Radio ging ik op zoek naar hoe het er in Nederland met de bijen voorstaat. En dat bleek niet goed te zijn. Ik ging op bezoek bij de Amsterdamse vereniging tot bevordering van de bijenteelt die in Amsterdam-West een bijenpark beheert waar vorig jaar tachtig procent van alle volken was overleden. Ik sprak met Tjeerd Blacquière, verbonden aan Universiteit Wageningen, die onderzoek doet naar de bijensterfte in Nederland en concludeerde dat de sterfte onder bijen de afgelopen twee jaar twee keer zo groot was als daarvoor.
De vraag is natuurlijk: hoe komt dat? De mysterieuze aard van de massale bijensterfte - de bijen verdwijnen! -heeft voeding gegeven aan een groot aantal theorieën over de oorzaken, waaronder een paar tamelijk bizarre. Zoals: de bijen worden ontvoerd door buitenaardse wezens. Ook een leuke: de wraak van God voor de dwalingen van de moderne mens. Er zijn echter ook theorieën die iets meer overtuigingskracht hebben, maar die inmiddels zijn ontkracht. Zo zijn de meeste wetenschappers het er wel over eens dat mobiele telefonie geen oorzaak is. De straling van factoren aan de verdwijnziekte ten grondslag ligt. Zaken die steeds weer opdoemen zijn de agressieve varroamijt, moderne landbouwbestrijdingsmiddelen, en nieuwe virussen. De bijen blijken soms aan een hele cocktail van aandoeningen te lijden, elk waarvan een volk fataal kan worden. Zo werd in veel bijenvolken in Amerika het nieuwe Israeli Acute Paralysis Virus aangetroffen. Maar in Nederland komt dat weer niet voor, dus het is zeker niet de enige oorzaak van CCD. Een paar weken geleden kwamen de bestrijdhigsmiddelen neonicotinoïden weer in het nieuws die inmiddels al in Duitsland en Frankrijk zijn verboden (maar nog niet in Nederland). Deze bestrijdingsmiddelen zouden er voor zorgen dat de bijen vatbaarder worden voor de varraomijt en andere parasieten.
Jaar op jaar enorme bijensterfte, wat moet daarvan komen? Is het werkelijk zo dat 'Nog even en er is geen bij meer over?', zoals de Volkskrant onlangs kopte? En sterkernog: volgt daarna de mens? Was het tenslotte niet Einstein die heeft gezegd dat wanneer de bijen verdwijnen de mensheid na vier j aar zal volgen. Daarmee zou Einstein gedoeld hebben op het feit dat bijen de belangrijkste bestuivers zijn van vele gewassen. Zonder bijen geen appels, peren, bessen, courgettes, avocado's, watermeloenen, amandelen, etc, etc. Het enige dat zonder bestuiving zo'n beetje zou overblijven zijn granen en knollen. Een weinig aanlokkelijk vooruitzicht.
Maar,is het echt allemaal zo dramatisch? 'Ach, die Einstein-uitspraak,' verzucht Blacquière in zijn werkkamer in Wageningen. 'Er is geen enkel bewijs te vinden dat Einstein ooit zoiets gezegd zou hebben. In de literatuur is in ieder geval niets te vinden.' Belangrijker: het uitsterven van de bijen is beslist niet aan de orde. Sterker nog Blacquière trekt zelfs het bestaan van CCD in twijfel. 'Er is natuurlijk echt wel iets aan de hand, maar een hoge sterfte onder bijen hoeft nog niet te betekenen dat er sprake is van een nieuwe ziekte. Het is best handig geweest van die Amerikaanse onderzoekers om dit fenomeen een aparte naam te geven, want sindsdien is er opeens aandacht bij het publiek en de overheid. In Amerika hebben onderzoekers op die manier extra geld losgekregen.' Maar als er helemaal geen sprake is van een nieuwe ziekte, wat is er volgens hem dan wel aan de hand? Blacquière zoekt de verklaring in de boosdoener die al jaren actief is in Nederland: de varraomijt. Deze mijt, die zich voedt met het bloed van bijen, is steeds verder verspreid geraakt, resistent geworden voor chemische bestrijding, en de laatste jaren de belangrijkste vector (drager van besmetting) geworden van veel van de virussen waar de bijen dezer dagen aan overlijden. Als je zorgt dat je ,. dat je varroamijt effectief bestrijdt - en dat kan , met biologische middelen en een andere manier van imkeren - dan houje ookje bijen gezond. Blacquière legt daarmee met zoveel de woorden de bal bij de imker.
Binnen de perken
Imker Johan Calis is het daar eigenlijk wel mee eens. Calis runt samen met zijn partner Willem Boot een van de handvol professionele imkerijen die Nederland rijk is (het overgrote deel van de bijen in Nederland wordt als hobby door amateurs gehouden). Je denkt toch niet dat wij nog een bedrijfhadden, als we onze zaakjes niet op orde hadden,' bromt hij als ik vraag of hij veel volken verliest. Anders dan in Amerika, waar standaard met antibiotica wordt gewerkt en waar de grootschaligheid (sommige imkers hebben duizenden volken, met in totaal wel een half miljard bijen) nauwkeurig imkeren onmogelijk maakt, ziet Calis nog op elk bijenvolk toe. Door uitgekiende varroabestrijding slaagt hij erin zijn bijenziekten binnen de perken te houden. Sterker nog, toen ik vorige maand een dagje met hem meeliep en hij tientallen volken voor het eerst sinds de winter controleerde, bleek er slechts eentje aan de verdwijnziekte bezweken. Terug naar Laren. Een paar weken later sta ik weer langs het landweggetje en onder toeziend oog van Calis inspecteer ik mijn bijenvolk. Ogenschijnlijkgaat alles prima. In de maand dat ik ze nu heb zijn ze gegroeid van 4 naar 8 raten. Ze maken honing. Maar toch. Elke keer ik als bij mijn kast ga kijken denk ik: zouden ze er nog zijn? Voorlopig vliegen ze nog.
DOOR JEROEN VAN BERGEIjK
Holland Doc Radio
Bijen Bijenziekte CCD Honing Imker bestuiving bijensterfte bijenvolken imkerijen
Apartado de correos 137
46880 Bocairent España
tel: 040-40.10.000 (ned nummer)